Üzerine – üstüne, üzerinde – üstünde zarfları birbirinin yerine sıklıkla kullanılmakta. Çoğu zaman da kullanım yerleri karıştırılmakta. Bunu ben de sıklıkla yapıyorum ama neyi kastettiğim hakkında (üzerine) durup düşündüğümdeyse nerede “üstünde” nerede “üzerinde” kullanmayı tercih ettiğimin farkına varıyorum.

Örneğin, bir kat yukarıdaki komşulardan “üsttekiler bugün yok” diye bahsediyoruz, “üzerimdekiler” demiyoruz. “Üzerimdekiler”i daha çok kıyafetlerimizden bahsederken tercih ederiz. Makam mevki açısından bazıları bazılarının üstündedir, üzerinde değil, bu da başka bir ayrımına varma örneği. Bir de “üzerinize afiyet” deyimi var ki “üstünüze afiyet” diyeni henüz duymadım.

Can Yayınları Genel Müdürü Cem Akaş da Notos derginin 88. sayısındaki söyleşisinde “üzerinde – üstünde” farkına yönelik basit bir kuraldan bahsediyor:

“Değiyorsa üzerindedir, değmiyorsa üstündedir.”

Kıyafetler üzerimizde, genel müdür müdür yardımcısından üstte, kitap masasının üzerinde, arabanın fiyatı bisikletin çok üstündedir gibi.

Ben de en Cem Akaş’ın mantığıyla yaklaştım üzerinde – üstünde sözcükleri arasındaki farka ama Türk Dil Kurumu (TDK) bu konuda ne diyor, ona da bakmak istedim.

TDK Sözlük, “üstünde” sözcüğüne yer vermezken “üstüne” sözcüğü için “üzerine, dair, ilişkin” karşılığını veriyor. Sözlükte “üstünde”nin aksine “üzerinde” sözcüğüyse var. Onun için de “Üstünde, ile ilgili, üzerine” karşılığı verilmiş. TDK Sözlük açısından üstüne ve üzerine zarflarının anlamlarının aynı olduğu sonucu ortaya çıkıyor.

TDK Tarama Sözlüğünü incelediğimde de şu maddelerle karşılaştım:

• [üzer] -yir: Üst taraf
• üsne: Üstüne, üzerine
• üstünki: Yukarıki
• [üzre] -sinde, -sine, [-sinde] Üzerine, üstüne

“Üzer” ve “üstünki” kullanımlarına bakınca kafa biraz karışıyor olsa da üzerine – üstüne farkıyla ilgili uzun süredir yazmak istediğim yazıyı bu notlarla derleyip toplamış oldum. Sözcükler üzerinde araştırmalar yapıp yorumlarıyla bu konuya katkı sağlamak isteyenler olursa çok mutlu olurum.